AZ Sint-Maarten | Mechelen

Healing environment met vooruitstrevend en toekomstgericht karakter

Op 15 oktober, twaalf jaar na de start van de eerste voorbereidingen, verwelkomende het gloednieuwe AZ Sint-Maarten in Mechelen zijn eerste patiënt. Het omvangrijke ziekenhuis is in verschillende opzichten een absoluut voorbeeldproject. “In sommige opzichten was het echt pionierswerk, maar dankzij onze uitzonderlijke teamspirit zijn we er toch in geslaagd om een vooruitstrevende, toekomstgerichte ‘healing environment’ te creëren”, klinkt het eensgezind bij de betrokken bouwpartners. “En dat perfect binnen de vooropgestelde termijn!”

Het verhaal achter het nieuwe AZ Sint-Maarten is intussen alom bekend: drie verouderde campussen versmelten via een ambitieus nieuwbouwproject tot één grootschalige ‘healing environment’ langs de Liersesteenweg in Mechelen. Het minste wat je kan zeggen, is dat de realisatie van deze omvangrijke zorgomgeving een werk van lange adem was. De eerste zorgnota dateert immers al van medio 2006. In mei 2007 gaf de Vlaamse overheid haar fiat, waarna de betrokken architecten en studiebureaus werden aangesteld. In 2008 startte VK Architects & Engineers met het ontwerp van het nieuwe ziekenhuis, op basis van de deskundige input van een 46-tal specialistische gebruikersgroepen die AZ Sint-Maarten intussen had opgericht. In mei 2013 werd de subsidieaanvraag goedgekeurd, en vijf maanden later startte aannemer MBG met de ruwbouwwerken. Eind 2015 stortte MBG zich samen met Building Group Jansen op de binnenafwerking. In de loop van dit jaar werd de laatste hand gelegd aan het project. Een half decennium na de eerstesteenlegging en meer dan twaalf jaar na de start van de eerste voorbereidingen is het nieuwe AZ Sint-Maarten eindelijk een feit.

AZ Sint-Maarten

Zorgboulevard en ruggengraat
Met een capaciteit van 654 ziekenhuisbedden en 76 plaatsen in het dagziekenhuis is AZ Sint-Maarten met voorsprong de meest omvangrijke zorgcampus in de groot-Mechelse regio. Patiënten kunnen er niet enkel terecht voor observatie en behandeling, maar ook voor specialistische medisch-technische diensten (radiotherapie, MRI, highcareboxen voor intensieve zorgen …). Bovendien omvat het 105.000 m² grote complex ook een ruime polikliniek en een revalidatiecentrum. “Al deze eenheden zijn logisch gegroepeerd rond de publieke zorgboulevard en de zogeheten ruggengraat”, vertellen Erik Vereecken en Heidi Denoulet van VK Architects & Engineers. “De zorgboulevard deelt het ziekenhuis op in een oost- en een westzijde. Het ‘acuut’ gedeelte bevindt zich aan de oostzijde, terwijl de westzijde voorbehouden is voor de afdelingen die minder afhankelijk zijn van medisch-technische functies, zoals het revalidatiecentrum en de materniteit. De ‘ruggengraat’ zorgt dan weer voor een noord-zuidonderscheid op het gelijkvloers en het eerste niveau, met de ambulante functies (polikliniek, dagbehandeling …) aan de noordzijde en de medisch-technische functies (medische beeldvorming, operatiekwartier, spoedgevallendienst …) aan de zuidzijde. De verpleegafdelingen bevinden zich op het tweede, derde en vierde niveau. Eveneens belangrijk om weten, is dat de ziekenhuisdirectie voor een flexibel inrichtingsmodel opteerde, zodat het gebouw in de toekomst zonder al te veel hinder of bijkomende investeringen aan te passen en/of uit te breiden is.”

User centered en research based
AZ Sint-Maarten is niet zomaar een ‘ziekenhuis’. Het complex is opgevat als een ‘healing environment’ waar niet enkel de medische dienstverlening, maar ook het gebouw en de nabije omgeving in belangrijke mate bijdragen tot het voorspoedige herstel van de patiënten. “De term ‘healing environment’ is intussen mainstream, maar tien jaar geleden was men dat idee nog volop aan het invullen”, benadrukken Vereecken en Denoulet. “We hebben toen – los van de hype – via de nodige research bekeken hoe we de achterliggende basisprincipes konden toepassen, als kapstok voor de creatie van een future-proof geheel. Op basis van een Nederlandse studie omtrent healing environment hebben we sterk gefocust op het scheiden van verschillende circulatiestromen (ambulante versus gehospitaliseerde mensen), een rijkelijke natuurlijke lichtinval (veel beglazing, open ruimtes en patio’s in plaats van klassieke gangenstructuur), een huiselijke beleving in de patiëntenkamers, akoestiek, zicht op groen, oriëntatie (minder stress omdat je intuïtief je weg vindt), binnencomfort annex luchtkwaliteit (zonwerende lamellen die lichtinval optimaliseren), enzovoort. User centered en research based design waren het devies. Het uiteindelijke resultaat is ons inziens kwalitatieve architectuur met een sterke identiteit, gekoppeld aan een goed technisch-functioneel raamwerk dat het no-stressgegeven van de healing environment allerminst overheerst.”

AZ Sint-Maarten
AZ Sint-Maarten is opgevat als een ‘healing environment’ die het welzijn van patiënten, personeel en bezoekers bevordert.

Kleurrijk huzarenstukje
Ook het kunstwerk op de centrale as van het complex – de zogeheten ‘ruggengraat’ – draagt bij tot het unieke karakter van het nieuwe ziekenhuis. In de gordijngevels zijn aan de hand van digitale prints kleurrijke creaties van Koen van den Broek verwerkt. “We wilden iets dat echt ‘geïntegreerd’ was, terwijl het concept van de ruggengraat toch intact bleef. Zo kwamen we uit bij het idee van een beeld dat integraal in de beglaasde gevels verwerkt is en dat zo onlosmakelijk verbonden is met het gebouw. De prominente kunstintegratie geeft het ziekenhuis een uniek karakter, waardoor er een waardevolle interactie ontstaat die aansluit bij het healing environment-concept”, legt Erik Vereecken uit. “Als je het kunstwerk zou weglaten, zou het gebouw een groot deel van zijn bijzonder cachet verliezen”, beaamt Marc De Decker, projectdirecteur bij ruwbouwaannemer MBG. “De realisatie ervan was een technisch huzarenstukje. Via gedetailleerde computersimulaties hebben we het artistieke ontwerp minutieus op de glasplaten laten printen in een gespecialiseerde drukkerij in Duitsland. Daar is heel wat studiewerk van de architect aan voorafgegaan, temeer omdat het kunstwerk eveneens voldoende lichtdoorlatend én zonwerend moest zijn. De lijnen van de prints moesten tot op de millimeter exact doorlopen van de ene glasplaat naar de andere, zodat het plaatje na de montage van de gordijngevels volledig klopte. Al bij al heeft het toch een jaar geduurd vooraleer dat helemaal op punt stond.”

Gesofisticeerde technieken
Ook de witte buitenschil – een complexe puzzel van 3.500 geprefabriceerde sandwichelementen die fungeren als sierelement – heeft een cruciale impact op de architecturale beleving, net als de zonwering – gebogen aluminium lamellen die zich quasi over de volledige breedte van het volume uitstrekken. Behalve op operationeel en architecturaal vlak koesterde de ziekenhuisdirectie eveneens grote ambities op het energetisch vlak. “Nagenoeg het volledige spectrum energiezuinige technieken komt aan bod: geothermie door middel van een BEO-veld dat aan een warmtepomp gekoppeld is, WKK-installaties, warmtewielen in de luchtgroepen …”, vertelt Nikolaas Boucquey, Business Unit Manager Healthcare bij Ingenium. “Dat is toch echt wel bijzonder, temeer omdat de bouwheer er alles aan doet om dat intrinsieke potentieel volledig te benutten. Bovendien is het centrale gebouwbeheersysteem opgebouwd met oog voor de toekomst, zodat eventuele aanpassingen, uitbreidingen of vernieuwingen eenvoudig op te vangen zijn. En aangezien een modern ziekenhuis als AZ Sint-Maarten zich in de toekomst meer en meer zal beroepen op data, informatica en gegevensuitwisseling, is het tevens uitgerust met een geavanceerd glasvezelbekabelingsnetwerk.

Iedereen op één lijn
De bouw van AZ Sint-Maarten startte in oktober 2013 en nam exact vijf jaar in beslag. “Voor het optrekken van de ruwbouw was een relatief korte bouwperiode van twee jaar voorzien. Er zijn maar liefst 17.000 prefab onderdelen in verwerkt, waarvan een groot deel unieke elementen”, vertelt Marc De Decker. Dat de planning nooit in het gedrang kwam, is onder meer te danken aan de teamgeest van de bouwpartners en het doorgedreven gebruik van de BIM-methodiek. De uitvoeringsplannen op het vlak van stabiliteit, architectuur, afwerking en technieken werden stuk voor stuk geïntegreerd in één allesomvattend 3D-model. “Dit maakte niet alleen dat we op voorhand heel wat problemen konden elimineren en dat we ons op de werf louter konden focussen op onze corebusiness, maar ook dat de verwerking van de planwijzigingen zeer vlot verliep”, zegt Danny Jacobs van Building Group Jansen, dat instond voor de afwerking. “Enkel voor ons lot liep het aantal aanpassingen al op tot meer dan 1.500. Dankzij het gezamenlijke 3D-model konden we die echter zeer snel en efficiënt signaleren aan de mensen op de werf. Het BIM-gegeven kwam tevens de algemene conceptuele duidelijkheid ten goede. Ontwerpers, aannemers, techniekers, planningscoördinators: iedereen zat op één lijn. Dat maakt dat het plaatje perfect klopt, zowel kwalitatief en budgettair als op het vlak van timing.”

Tekst Tim Janssens     |    Beeld Marc Sourbron


TECHNISCHE FICHE

Bouwheer vzw Emmaüs p/a AZ Sint-Maarten (Mechelen)
Architect VK Architects & Engineers (Roeselare)
Studiebureau technieken Ingenium (Brugge)
Aannemer ruwbouw, buiteninfrastructuur en werfcoördinatie MBG (Antwerpen)
Aannemer afwerking THV Building Group Jansen (Meeuwen-Gruitrode) – MBG (Antwerpen)


Participanten aan het woord

Coopman Orona – Machinekamerloze liften met ingenieuze sturingen

Doorloopliften en liften met één ingang, patiënten-, transport- en bezoekersliften, diverse soorten sturingen …: Coopman Orona mocht in het nieuwe AZ Sint-Maarten zijn hele kunnen etaleren. “We plaatsten 29 machinekamerloze Orona 3G 2018- en -2016-liften, waarvan veertien patiëntenliften (hefvermogen 2.500 kilogram), zeven transportliften en acht personenliften (hefvermogen 1.000 kilogram). Met uitzondering van één hydraulische goederenlift worden ze stuk voor stuk elektrisch aangedreven. Vier van deze liften fungeerden sinds begin 2017 als werflift en zijn nadien omgebouwd tot volwaardige personenliften, terwijl vier andere exemplaren geconnecteerd zijn met het noodvoedingssysteem, zodat ze ook bij een eventuele stroompanne blijven functioneren. Alle liften zijn mooi afgewerkt met een inoxbekleding, die de volledige breedte en hoogte van de schacht bestrijkt. Bijzonder is ook dat ze zijn uitgerust met een automatisch ventilatiesysteem en een regeneratiesysteem, zodat hun energieverbruik erg laag is. Ze zijn bovendien gekoppeld aan het gebouwbeheersysteem en hebben een sturing die prioriteit geeft op basis van badges, zodat dokters of verplegers voorrang krijgen op patiënten. Eveneens vermeldenswaardig is de sturing van de zes personenliften in het inkomgedeelte, die ervoor zorgt dat een van die liften zich telkens zo snel mogelijk naar de plaats van de oproep rept (naargelang de beschikbaarheid).”