Platform voor de bouw
Een vuurpijl tijdens de kermis maakte in 2008 van de Sint-Pieterskerk in Galmaarden een ruïne. Zeventien jaar later staat de kerk er opnieuw als baken in het dorp, mét dak en torenspits, maar zonder haar littekens te verbergen. Bressers Architecten en B-ILD maakten van die tegenstelling het uitgangspunt voor de herbestemming. De nieuwe bibliotheek en ontmoetingsplek schrijven verder aan een verhaal dat al in de dertiende eeuw begon.
“Na de brand bleven vooral de bakstenen muren en natuurstenen delen overeind”, vertelt Helena Vanderstraeten, architect en senior projectmanager bij Bressers Architecten. Instandhoudings- en stabiliteitswerken en een tijdelijk dak moesten verdere aftakeling voorkomen.
In 2021 schreven Bressers Architecten en B-ILD zich als tijdelijke maatschap in voor de open oproep rond de herbestemming. Hun voorstel werd geselecteerd uit vijf ontwerpen en kreeg ook van Onroerend Erfgoed groen licht.
Voor er getekend werd, dook het ontwerpteam in de geschiedenis. Die bleek letterlijk in de muren geschreven. De oudste restanten gaan terug tot de dertiende eeuw. In de achttiende eeuw kregen schip en koor een classicistische vorm. Rond 1910 werd het schip met twee traveeën verlengd en schoof het koor op. De brand van 2008 voegde ongewild een vierde bouwfase toe.
Net die opeenvolging werd bepalend voor het ontwerp. “We wilden alle bouwfases leesbaar houden. Ook de ruïneuze fase hoort vandaag bij de erfgoedwaarde van de kerk”, vertelt Helena Vanderstraeten. Beschadigd metselwerk, lijstwerk en ornamenten werden daarom maximaal geconsolideerd.
Het nieuwe programma werd dwars in de kerk georganiseerd. Precies daardoor blijft de oorspronkelijke lengtewerking voelbaar en wordt het perspectief naar het koor getrokken. De polyvalente markthal beslaat vijf traveeën en verwijst naar de achttiende eeuwse bouwfase waarin het kerkvolume korter was. Het koor behoudt zijn historische podiumfunctie. Die functie veranderde, de ruimtelijke hiërarchie bleef leesbaar.
Dak en toren werden op basis van plannen uit 1910 historisch gereconstrueerd. De natuurleien dakbedekking en torenspits geven Galmaarden zijn vertrouwde silhouet terug. Een nieuwe dakstructuur bleek constructief en economisch interessanter en draagt tegelijk bij aan de ruimtelijkheid van de grote zaal.
Door de kerkramen naar beneden door te trekken, stroomt meer daglicht binnen en ontstaat een directe relatie tussen kerkplein en markthal. Waar de kerk zich vroeger van haar omgeving afsloot, kijkt ze vandaag letterlijk naar buiten.
De heropgebouwde toren bevat een trap en lift die bezoekers naar vier uitkijkterrassen brengen. Zo krijgt het historische baken een nieuwe publieke functie. Het integraal toegankelijke uitkijkpunt laat bezoekers de omgeving bekijken vanuit een gebouw dat er al eeuwen deel van uitmaakt.
Ook duurzaamheid vertrekt vanuit wat al aanwezig was. Bestaande materialen werden maximaal behouden en hergebruikt. Onder het vernieuwde kerkplein kwam een BEO-veld met grondboringen voor duurzame verwarming. Nieuwe technieken verdwijnen zo grotendeels achter een historische huid.
Die combinatie typeert volgens Helena Vanderstraeten de aanpak van Bressers Architecten en B-ILD bij erfgoedprojecten. Eerst wordt onderzocht wat een gebouw waardevol maakt, daarna hoe een nieuwe functie zich daarin kan nestelen. In Galmaarden betekende dat soms reconstrueren, soms consolideren en soms bewust iets nieuws toevoegen. Het resultaat brengt de kerk niet terug naar één ideaal moment uit haar verleden. Dertiende-eeuwse restanten, classicistische ingrepen, uitbreidingen uit 1910, brandschade en hedendaagse toevoegingen mogen naast elkaar bestaan. Zo kreeg Galmaarden meer terug dan zijn kerktoren: een plek waar de geschiedenis zichtbaar bleef en het dorp opnieuw naar binnen kan.
