Platform voor de bouw
Vlak voor het ingaan van de zomer heeft kunstencentrum Masereel in Kasterlee een gloednieuw kunstenaarspaviljoen geopend, een pilootproject binnen de Europese Green Deal Circulair Bouwen. Hiermee rondt Masereel een ambitieus masterplan af dat resoluut inzet op ruimte voor kunstenaars en hun maakproces. Het internationale residentieprogramma vormt al jaren het kloppend hart van de werking: een plek waar kunstenaars creëren, experimenteren en elkaar versterken.
“De vernieuwing van de kunstenaarsverblijven werd aangegrepen om niet alleen een gebouw te vervangen, maar ook om een toekomstgericht model te ontwikkelen voor culturele infrastructuur in een circulaire context”, zegt Robby Vandenhouwe, architect-partner bij {define}.
De nieuwe accommodatie zet met een bruto vloeroppervlakte van 828 m² ook in op collectief verblijf en een sterke relatie met de omgeving.
Tegelijk luidt ze een nieuwe fase in de internationale werking van het kunstencentrum in. Ze vervangt een reeks A-framepaviljoenen uit de jaren 1970 die technisch het einde van hun levensduur hadden bereikt. De ambitie was niet louter vervanging, maar de ontwikkeling van een compacte, circulaire typologie die een hedendaagse artistieke praktijk ondersteunt en tegelijk sterker verankerd is in de bosrijke omgeving.
Architectenkantoren {define} en Frantzen et al ontwierpen een compact, cirkelvormig gebouw dat zich subtiel in het landschap nestelt. “De cirkelvorm is daarbij geen formeel gebaar, maar een ruimtelijk en systemisch principe. Hij organiseert collectiviteit via de terrassen, gedifferentieerde zichtrelaties met de omgeving, de verticale en horizontale circulatie, de klimaatwerking door middel van de grote oversteken en de landschappelijke inbedding te midden van de andere cirkelvormige gebouwen op de site”, aldus Robby Vandenhouwe. De kern van het ontwerp is het organiseren van collectief en individueel wonen rond één heldere structuur, met een minimale footprint en maximale aanpasbaarheid op lange termijn.
Het paviljoen biedt onderdak aan 26 personen, kunstenaars, critici, onderzoekers en studenten, verdeeld over negen woonunits. De gemeenschappelijke keuken en leefruimte vormen het sociale hart van het gebouw en verbinden het met een reeks beschaduwde buitenruimtes langs een meanderend pad doorheen het landschap. Elke woonunit is opgebouwd rond een centrale CLT-kern waarin de technische installaties en badkamers compact zijn georganiseerd. De multifunctionele verblijfsruimtes geven via grote raampartijen uit op het omliggende groen. Zo ontstaat een ideale balans tussen privacy en collectiviteit.
De dragende constructie – een combinatie van drie stalen ringen en een centrale CLT-kern – maakt toekomstige aanpassingen mogelijk zonder ingrijpende verbouwingen. Houten liggers overspannen de ruimte tussen de kern en de ringen. Dankzij deze opzet zijn de binnen- en buitenwanden niet dragend. De structuur is ontworpen met het oog op reversibiliteit en niet-destructieve demontage, als basis voor een lange levensduur. Zo vormt het gebouw een flexibel kader dat kan meegroeien met veranderende noden.
Duurzaamheid is dan ook een integraal onderdeel van het project. Als pilootproject binnen de Europese Green Deal werden materialen uit de voormalige kunstenaarswoningen hergebruikt, waaronder gereinigde leien voor de gevelbekleding en kasseien voor de buitenaanleg. De nieuwe materialen zijn demonteerbaar en zoveel mogelijk biobased.
De terrassen rondom het beschermde binnenvolume fungeren als overgangszones tussen gebouw en landschap. Die zorgen voor passieve zonwering en maken zo een lowtech klimaatstrategie mogelijk. Tegelijk creëren ze beschaduwde plekken voor informele ontmoeting en reflectie. Het resultaat is een sobere en genereuze architectuur die ruimte laat voor concentratie, ontmoeting en creatie en die het landschap niet als decor beschouwt, maar als een actieve partner.
Als hedendaags kunstencentrum combineert Masereel een kunstenaarsgedreven artistiek programma met een internationaal residentieprogramma voor kunstenaars en critici, met een bijzondere focus op alle mogelijke kunstvormen die met print te maken hebben. Naast residenties produceert en presenteert Masereel hedendaagse beeldende kunst, geeft het kunstenaarspublicaties uit en organiseert het evenementen zoals artist talks, het kunstenfestival Open Masereel en de tweejaarlijkse biënnale Rhizoma.
Mondian – Buitenschrijnwerk
Het buitenschrijnwerk van het kunstenaarspaviljoen van kunstencentrum Masereel omvat 41 raam- en deurgehelen op basis van het systeem van het Oostenrijkse Katzbeck Fenster & Türen. Daarbij zijn de houten profielen langs de buitenkant afgewerkt met aluminium. “Die combinatie bewijst al sinds 1978 haar degelijkheid”, verklaart Raf Grieten, zaakvoerder bij Mondian (Zonhoven), dat het buitenschrijnwerk leverde. “Het hout heeft een prima isolatiewaarde, terwijl het aluminium ervoor zorgt dat beperkt onderhoud volstaat. Dat is belangrijk, want in een bosrijke omgeving krijgt buitenschrijnwerk het zwaar te verduren.” Bij Masereel gebruikte Mondian het hout van sparren. “Maar we werken ook met lariks en eik, steevast afkomstig uit Oostenrijkse bossen, zodat de ecologische voetafdruk laag blijft”, onderstreept Grieten. Mondian is exclusief verdeler van Katzbeck Fenster & Türen in de Benelux en Frankrijk. Het werkte ook al mee aan de renovatie van de abdij van Averbode en aan natuureducatief centrum Bastion VIII in Dendermonde. “Daar hebben we gebruikgemaakt van vogelwerend glas om aanvliegingen te vermijden”, geeft Grieten mee. Binnenkort beginnen de werken aan het ontvangstcentrum van provinciaal domein De Brielmeersen in Deinze.
TECHNISCHE FICHE
Bouwheer Vlaamse overheid; departement Cultuur, Jeugd en Media (Brussel)
Architect {define} (Brugge) en Frantzen et al (Amsterdam, Nederland)
Hoofdaannemer(s) Vanhout.pro (Turnhout)
