Platform voor de bouw
Duurzaam bouwen: iedereen heeft er de mond van vol, maar de achterliggende theoretische principes in de praktijk brengen is makkelijker gezegd dan gedaan. Toch zijn er grensverleggende realisaties die alle ambities wel degelijk weten waar te maken, met dank aan het verregaande engagement van de betrokken bouwpartners. Een mooi voorbeeld hiervan is de nieuwe vleugel van het Sint-Franciscusziekenhuis in Heusden-Zolder, ontworpen door archipelago architects en volop in constructie onder leiding van de TM Keulen-Strabag SFZ. Duurzaamheid vormt de rode draad in dit vooruitstrevende Design & Build-project, zowel in de materiaalkeuze en de energiehuishouding als in het gevelconcept en de landschapsinrichting. Tegelijk staat ook het welzijn van patiënten, bezoekers en medewerkers centraal.
De zorgvraag evolueert onder invloed van veranderende noden en dus groeit ook het Sint-Franciscusziekenhuis in Heusden-Zolder mee. Met een nieuwe vleugel van 11.558 m² breidt het zijn infrastructuur aanzienlijk uit. Het in alle opzichten groene geheel omvat zes bouwlagen (-1 tot +3 en technische verdieping) en zal onder meer een nieuwe geriatrische afdeling, een oncologisch en inwendig dagziekenhuis en een PAAZ-afdeling met buitentuin en sportzaal huisvesten. In het verlengde van de nieuwbouw krijgt een deel van de bestaande A-blok twee extra verdiepingen met kantoorruimtes (circa 417 m²) om op alle niveaus rechtstreekse aansluiting te kunnen garanderen, terwijl een operatiekamer op de eerste verdieping werd uitgebreid, met als eindresultaat twee LAF-zalen en drie behandelzalen. Daarnaast kreeg de TM Keulen-Strabag SFZ eveneens het mandaat voor het ontwerp en de interne verbouwingswerken van het verloskwartier, de keuken, de noodtrap en de interne doorgangen. Al deze bijkomende ingrepen waren reeds in juli 2024 klaar. De realisatie van de nieuwbouw ging in januari 2025 van start en de ingebruikname is voorzien voor het voorjaar van 2027.
Archipelago ontwierp een compact volume dat een nieuw gezicht vormt aan de Grauwzustersstraat, maar door zijn getrapte opbouw en teruggetrokken technische verdieping aansluiting zoekt bij de schaal van de omgeving. “Onze ambitie was om een toekomstgerichte ziekenhuisuitbreiding te realiseren waarin duurzaamheid, zorgcomfort, architecturale én technische inpassing één geheel vormen”, vertelt architect Michael Seys. Daarbij hanteerde het ontwerpteam principes als Climate Responsive Design en Performance Based Design: de gebouwvorm, oriëntatie en gevel zijn piekfijn afgestemd op de lokale omstandigheden en via simulaties getoetst op onder meer energiegebruik, daglicht en thermisch comfort.
Een belangrijk onderdeel van die aanpak is het uitgekiende gevelconcept. Hoge, verticaal georiënteerde ramen brengen het daglicht tot diep in de ruimtes en bieden patiënten een maximaal uitzicht op de omgeving. Tegelijk was het zaak om oververhitting of verblinding te vermijden. Daarom combineerde archipelago performante beglazing met 20 centimeter diepe dagkanten en champagnekleurige aluminium vinnen ter hoogte van het schrijnwerk. Die elementen fungeren als passieve zonwering. Aan de binnenzijde wordt bijkomend bedienbare zonwering voorzien om verblinding tegen te gaan.
Ook de materiaalkeuze draagt in belangrijke mate bij aan de verwezenlijking van de duurzaamheidsambities. Zo zijn de gevels opgebouwd uit 175.000 groene Pirrouet®-stenen van Vandersanden. Deze grensverleggende gevelsteen capteert tijdens het productieproces CO2 en houdt die vervolgens permanent vast. De grondstoffen bestaan voor circa 80% uit reststromen van de staalindustrie en de productie gebeurt lokaal. Voor de hoeveelheid stenen die is toegepast bij de bouw van de nieuwbouwvleugel van het Sint-Franciscusziekenhuis resulteert dit in een netto CO2-opname van 6,47 ton. In vergelijking met een klassieke keramische baksteen wordt bovendien circa 85,8 ton uitstoot vermeden, waardoor de totale CO2-reductie voor de gevel ongeveer 92 ton bedraagt.
Op installatietechnisch vlak ligt de lat eveneens erg hoog. De nieuwbouw krijgt een eigen KWO-installatie, gekoppeld aan twee omkeerbare water-waterwarmtepompen. Die combinatie staat in voor de fossielvrije productie van warmte en koude en sluit aan op lagetemperatuurverwarming en hogetemperatuurkoeling. De energievraag wordt verder beperkt via een goed geïsoleerde gebouwschil, een uitgekiende verhouding tussen glas en gesloten geveldelen en de passieve beheersing van de zonnelasten. Vraaggestuurde ventilatie met warmterecuperatie, ledverlichting en PV-panelen op het dak dragen eveneens bij aan een efficiënt energiegebruik.
Duurzaamheid wordt in dit project overigens niet uitsluitend als een (bouw)technisch gegeven benaderd, maar ook als een ruimtelijke en zintuiglijke kwaliteit. Op die manier ontstond een omgeving die het welzijn van de patiënten ondersteunt en zo bijdraagt aan een ‘healing environment’. “De uitbreiding is opgevat als een zorgomgeving die patiënten, bezoekers én medewerkers rust, oriëntatie, huiselijkheid en keuzevrijheid biedt”, aldus interieurarchitect Tony Beynaerts. “Deze ambitie vertaalt zich onder meer in een heldere leesbaarheid van circulatie en ruimtes, zodat gebruikers zich intuïtief kunnen oriënteren. Daarnaast ondersteunen de positionering van de bedden, de royale toetreding van daglicht en het zicht op de buitenomgeving het circadiaans ritme van de patiënten. Ook het biophilic design is vanuit diezelfde gedachte opgebouwd: natuurlijke lichtinval, visuele relaties met groen, tactiele en natuurlijk ogende materialen en zachte natuurtinten vormen samen een coherent geheel dat de zorgomgeving rustiger, herkenbaarder en menselijker maakt.”
Die benadering loopt naadloos door in het landschapsontwerp van Landmeesters. “Een groen-blauwconcept vormt de ruggengraat van de buitenaanleg”, legt Tony uit. “Hemelwater wordt lokaal en zichtbaar opgevangen in spons- en regentuinen, waar het kan infiltreren en vertraagd wordt afgevoerd naar een grachtsysteem. Hoogstambomen, minibossen, een kleurrijke inkomtuin en specifieke beplanting rond de verdiepte patio versterken de biodiversiteit, beperken hittestress en maken van de buitenruimte ook een plek voor rust, ontmoeting en herstel. Tegelijk zorgt het vernieuwde binnengebied voor uitzichten van binnen naar buiten, niet enkel vanuit de nieuwbouw maar ook voor patiënten en medewerkers in de bestaande blokken.” Kortom: energie, materiaalgebruik, waterbeheer en zorgcomfort zijn niet als afzonderlijke aspecten behandeld, maar als cruciale onderdelen van één geïntegreerd ontwerp.
Het uitvoerende gedeelte van dit Design & Build-project omvat de ruwbouwwerken (weer- en winddicht) en de volledige afwerking, inclusief technieken en medische apparatuur. Bouwbedrijf Keulen H. en STRABAG Belgium bundelden de krachten om deze uitdagende opdracht tot een goed einde te brengen. “Ook voor ons is duurzaamheid een belangrijk leidmotief”, klinkt het. “We zijn dan ook erg blij dat we de kans krijgen om projecten als deze mee vorm te geven en uit te voeren, vermits ze ons de mogelijkheid bieden om onze expertise ter zake effectief in de praktijk te brengen. Door de gevels te realiseren in groene Pirrouet®-gevelstenen droegen we letterlijk en figuurlijk ons steentje bij aan de forse CO2-reductie die in het voortraject was vooropgesteld. De nieuwbouwvleugel van het Sint-Franciscusziekenhuis is in dit opzicht een van de absolute pioniersprojecten in Vlaanderen. We zijn dan ook fier dat we het binnenkort kunnen toevoegen aan onze mooie referentielijst!”
