Platform voor de bouw
Op 29 juni nam AZ Herentals blok M in gebruik, een nieuwe ziekenhuisvleugel van circa 3.800 m² die vier bouwlagen telt. Het gebouw biedt bijkomende ruimte voor raadplegingen en brengt de huisartsenwachtpost en de uitgebreide spoedgevallendienst samen op het gelijkvloers. Minstens even opmerkelijk als de (multi)functionele invulling is de manier waarop de uitbreiding is ontworpen en gebouwd. Met een grotendeels demonteerbare houten draagstructuur, een flexibele indeling en een doorgedreven focus op hergebruik anticipeert blok M alvast op de toekomstige verhuis van het ziekenhuis en diverse end-of-life-scenario’s.
Wie recent nog langs de site van AZ Herentals gepasseerd is, heeft blok M ongetwijfeld al opgemerkt. Het lichtvoetige volume geeft het ziekenhuis voor het eerst een uitgesproken gezicht aan de straatzijde langs de Nederrij. Het gelijkvloers is voorbehouden voor de huisartsenwachtpost van HAVIK (Huisartsenvereniging in de Kempen) en de dienst spoedgevallen, die is uitgebreid met een afgescheiden fast-tracktraject. Op de eerste en tweede verdieping bevinden zich voornamelijk consultatieruimtes voor orthopedische heelkunde en het locomotorisch expertisecentrum. De derde verdieping wordt ingericht als pijncentrum en is nog in volle afwerking. Het ontwerp van de nieuwbouw is van de hand van archipelago en 4D Architects, in samenwerking met studiebureau ABT en Ontwerpbureau Pauwels. Vanhout.pro uit Turnhout stond in voor de uitvoering.
Circulariteit vormde van meet af aan een essentieel uitgangspunt. Dat hield rechtstreeks verband met de langetermijnplannen van AZ Herentals. “Gezien de geplande verhuis van het ziekenhuis – in principe over twintig à vijfentwintig jaar (2045-2050) – wilde AZ Herentals absoluut een zero impact-gebouw”, vertelt Mauro Lugaresi, architect en projectmanager bij archipelago. “We hebben deze eis op een allesomvattende manier benaderd: van de impact tijdens ontwerp en uitvoering over energetische performantie en klimaatbestendigheid gedurende de volledige levenscyclus tot transformation capacity – zowel op operationeel niveau voor het ziekenhuis als met het oog op later hergebruik en herbestemming van het gebouw – en end-of-life-impact.”
Naast de steile ambities van de bouwheer vormde ook de beperkte beschikbare ruimte een flinke uitdaging. “Het was een hele opgave om het gebouw en de vierkante meters die nodig waren in te plannen op het krappe perceel”, geeft Mauro Lugaresi aan. Binnen die specifieke context zocht het ontwerpteam naar een eenvoudig en rationeel grid dat niet alleen geschikt is voor de huidige zorgfuncties, maar ook andere invullingen mogelijk maakt. Hiervoor werd onder meer samengewerkt met dr. Elma Durmisevic, een gerenommeerde expert inzake circulair bouwen. “Zij leverde tools aan waarmee we al in een heel vroeg stadium de prioriteiten binnen de ambities van de bouwheer konden aftoetsen en op technisch vlak konden zoeken naar de beste oplossing qua lay-out, gridstructuur, materiaalgebruik enzovoort. Dit maakte het mogelijk om op een objectieve, gegronde manier te analyseren wat de impact van bepaalde ontwerp- en uitvoeringskeuzes was, onder meer op het vlak van carbon footprint en circulariteitsscore.”
Ook het oorspronkelijke uitvoeringsconcept werd in extremis verder verfijnd, op aangeven van Vanhout.pro. “Het gebouw telt vier hoofdsleuven – twee buitengevels en twee centrale draaglijnen – en twee verticale circulatiekernen in beton. Voor het overige is het quasi volledig opgebouwd uit hout en een reeks stalen connectoren. Aanvankelijk was een combinatie van houten kolommen, stalen liggers en houten vloeren over de volledige gebouwbreedte voorzien. Die oplossing bleek echter minder geschikt voor de specifieke werfomstandigheden. Aangezien de bouwplaats nauwelijks stockageruimte bood, werd de constructie aangepast. De stalen liggers maakten plaats voor verdikte CLT-vloeren, in combinatie met twee gelamelleerde kolommenrijen met een tussenafstand van telkens 4 meter. Dat leverde een rationele structuur op die tegelijk veel flexibiliteit biedt qua invulling”, vertelt Wim Geypen, projectleider houtbouw bij Vanhout.pro.
Voor het overige is het gebouw ingevuld met gipskartonwanden, verlaagde plafonds en een paar grote technische schachten. De buitenschil bestaat uit een CLT-systeemgevel met rotswolisolatie en houten latwerk, afgewerkt met vastgeschroefde vezelcementpanelen. Ook daar speelde demonteerbaarheid dus een belangrijke rol. “Wanneer het ziekenhuis op termijn verhuist zijn er twee opties: ofwel nemen ze het gebouw mee naar hun nieuwe locatie, ofwel blijft het staan en kan het nadien mits een aantal aanpassingen een andere functie huisvesten. De restwaarde van de toegepaste materialen is alvast berekend”, geeft Geypen aan. Bovenop zijn circulaire karakter is blok M overigens ook energieneutraal. Het gebouw is fossielvrij en draait volledig op groene energie, geproduceerd door PV-panelen. Voorts is er sprake van groendaken en wordt er maximaal ingezet op buffering en hergebruik van regenwater. Dit alles zorgt voor een optimale balans tussen bouw, exploitatie en demontage, wat van Blok M een schoolvoorbeeld van zero impact in een sterk evoluerende (zorg)omgeving maakt.
De realisatie van blok M was allerminst kinderspel, onder meer vanwege de strakke timing. Zowel voor het ontwerp- als uitvoeringsproces was amper een jaar voorzien. “Dat is vrij uitzonderlijk voor een gebouw van die omvang”, benadrukt Mauro Lugaresi. “Als je dan ziet hoeveel ambities er op tafel lagen voor het budget dat voorhanden was, dan mogen we gerust trots zijn op het feit dat we zo trouw zijn kunnen blijven aan de uitgangspunten die al vanaf het begin op tafel lagen. Het voltooide gebouw lijkt sprekend op de renders die we in de voorontwerpfase gemaakt hebben, wat je in mijn ervaring maar zelden tegenkomt. Door een samenspel van factoren hebben we uiteindelijk een aantal toegevingen moeten doen, maar anderzijds hebben we ook enkele optimalisaties kunnen doorvoeren, zoals een eenvoudigere en (nog) meer gestandaardiseerde raamconfiguratie. Het gebouw heeft een bijzondere vormentaal – het is deels over de vroegere verbindingsweg met de spoed gebouwd – die rechtstreeks voortvloeit uit een maximalisatie van de beschikbare ruimte, zonder onnodige foefjes. Dit alles heeft een kwaliteitsvolle omgeving opgeleverd voor zowel patiënten als personeel. In de prettige open wachtruimtes komt bijvoorbeeld veel daglicht binnen, heel anders dan de ervaring die je over het algemeen in ziekenhuizen hebt. Alles in acht genomen, vind ik het een zeer geslaagd project.”
Ook bij Vanhout.pro blikken ze positief terug op de realisatie van blok M. Al was ‘complexiteit’ ontegensprekelijk het ordewoord, vertelt Wim Geypen. “Los van de uiterst strikte planning die we opgelegd kregen, was het ook in logistiek opzicht een huzarenstukje vanwege de ingesloten site. Gecombineerd met de duurzaamheidsambities, het circulaire karakter, de brandnormering en essentiële parameters zoals akoestiek (wat toch specifieke houtbouwkennis vereiste) maakt dit het project extreem uitdagend. We mogen echter stellen dat we ons prima uit de slag hebben getrokken. Binnen de zorgsector is blok M in zijn soort het eerste gebouw van dit formaat, dus we zijn heel blij met deze schitterende referentie. We trachten de blijde boodschap overigens ook actief uit te dragen, bijvoorbeeld door stagiairs en scholen rond te leiden in het gebouw. We willen toekomstige generaties tonen wat reeds mogelijk is op het vlak van circulaire houtbouw. We hopen zo menig architect, ingenieur en uitvoerder in spe te kunnen inspireren.”
